/ 21 امر خدا آن را از او مىگيرد و مهر ابطال مىزند ؟ « وَ إِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ - و به خداوند است كه كارها باز گردانده مىشود . » از اين مقطع بدين حقيقت راه مىبريم كه مالك اوّل همانا خداست كه هر چيز را از آغاز به صورتى نو پديد و آغازين به وجود آورد ، و آن را از پس نابودى و نيستى آفريد ، و بيگمان او مالك آينده است ، و همو مالك اين زمان است ، زيرا اوست يگانه و داناى به هر چيز ، همان گونه كه براستى اوست توانا بر تصرّف در هر چيز ، به هر گونه و هر وقت كه خود بخواهد . اوست كه مىميراند و زنده مىكند . كافى است كه تو به چشم خود به افقهاى آفرينش بنگرى و از وجود خويشتن آغاز كنى تا حكمت و تدبير الهى را كه در هر چيز سرشته است بعيان ببينى . آرى ممكن است اثر و نقش ارادهء الهى را در جزئيات زندگى خود انكار كنى و بپندارى كه براستى خود ، تويى كه هر چيزى را در زندگى خويش مىسازى و صورت مىدهى ، امّا كيست كه ميليونها كهكشان گردننده در فضا را با چنين نظامى دقيق به حركت در مىآورد ؟ و كيست كه فصلهاى ( سال ) و شب و روز را به يكديگر تبديل مىكند ؟ بيقين او خداست . « يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَ يُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ - شب را در روز مىبرد و روز را در شب مىبرد . » چون يكى از آن دو ( شب و روز ) در ديگرى مىرود ، مقدارى از آن را مىگيرد و به همان اندازه بر آن فزونى مىيابد ، و اين كاستى و فزونى پياپى و متقابل در گردش روزانهء زمين پيرامون محور خود و به سبب گردش آن پيرامون خورشيد منتهى به جابجايى و تبديل فصلها به يكديگر مىشود . تجاوز شب به روز در حدّ نهايى در نيمهء زمستان است ، در حالى كه تجاوز روز به شب در حدّ نهايى در نيمهء تابستان است و در ( آغاز ) بهار و پاييز روز و شب برابر مىشوند . « وَ هُوَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ - و او به اسرار سينه‌ها ( دلها ) آگاه است . » براستى ، دانش خداوند تنها بدانچه انسان به عنوان دليلى بر آنچه در دل